Bjedne-kniven

(Forteljing, 1897)

Av Rasmus Løland

1. Korleis han Paal fekk kniven, og korleis han slepper han.

Dei var uppi bakkarne og gjætte smalen, Paal og Gunnar. Det laag snø og klake mange stader nedpaa slette bøarne enno. Men upp­under fjelli var det for lenge sidan taana og grønka alt under ufser og steinar. Seljorne stod med utsprottne palmor, og kvitveisen stakk upp or den grøne mosen. Der gjekk sauerne og aat paa groren og bladknopparne.

Men paa ein stein nedanunder sat gutarne og saag etter. Det var ein stor svær stein. Han var høg og avlang som eit skip, og tvers gjenom han gjekk det nokre store rivnor. Det saag ut som han skulde ha slege seg i stykke i det same han kom veltande ned fraa Storenuten og stansa her. Men millom rivnorne var det godt aa sitja, og dei kunde herfraa sjaa smalen kring alle bakkarne. Kom ein sau ned og vilde renna heim, so sette dei berre i aa remia og gjøv til han snudde att.

Fram paa dagen var ogso Kolbein og Andres, smaabrørne deira, komne upp. Kolbein var bror hans Paal og Andres bror hans Gunnar. Dei hadde funne seljegreiner uppi bakkarne og sat no og laga seg fløytor alle fire.

Men daa dei hadde fenge sva'et av, laut alltid han Paal gjera resten - skjera ljodhol og faa laat i fløyta. Det kunde ingen gjera so godt som han; for det var han som hadde beste kniven. Han hadde ein blenkjande ny tolekniv, medan hine hadde berre kvar sin bordkniv. Det fanst ikkje kvassare kniv paa heile garden, og det skulde spyrjast um han fanst nokon stad, meinte han Paal. Det var daa helder ikkje ofta det hadde hendt han noko so uventa gildt som den dagen han fekk den kniven. Han drøymde minst um det i vinter, daa han gjekk der og totte det var i storom berre han hadde den vesle fallekniven, som attaat lakra i fjøri.

Men so var det den dagen han Bjedne skulde reisa i vaar. Han hadde tent i huset i mange aar, han Bjedne; men no skulde han til Amerika. Han hadde strakst fyrr vore i byen og løyst farekort, og med det same kjøpt eit nytt knivstell. Og det var knivstell som var noko. Slira var fint utkrota med ormar og ein paafugl. Skaftet var skinande brunmaala, bladet blankt som spegel, og eggi so fin at ein kunde skjera lause haar. Dei prøvde han paa haarbusterne hennar Helga den kvelden ho hadde somna attved rokken. Han tok dei snupt. Men det var ikkje mange som fekk sjaa den kniven. Han Bjedne var so rædd for han, at han gjøymde han radt paa kistebotnen, og gjekk ikkje med han til kyrkje eingong. 

Men so kom den dagen han skulde fara. Han stod uppi lemtroppi med noko under trøya og bad Paal koma upp.

»Eg hev ein liten ting aat deg her .. dersom du vil koma meg i hug einkvar gongen«, sa han, og han var so underleg uppi augo. So kom han fram med det nye knivstellet. Det skulde Paal ha!

Det var mest for mykje til aa tru i fyrste laget, Han hadde so nære gløymt aa takka. Han laut ut og skjera i alle veggjer og tre av berre gleda, og fraa den dagen var dette knivstellet det gildaste han aatte i verdi. Han sette ein stor knapp i baade kvardags- og sundags­broki so han kunde bera det til alle tider. Han synte det byrg fram til alle som kom til gards, og det var berre valde folk som nokon gong fekk kniven i hand til laanings. Han hadde jamvel rømt ut og vore utan nonsmat ein dag far hans vilde ha han og banda ei bytta med han. Han skulde rett klussa med kniven til byttebanding, den karen! Nei takk, sa'n.

- Han sat nettupp varsam som ein doktor uppaa steinen og skar til ei fløyta. Daa uppdaga dei, at ei heil horg av sauerne var komne ned or bakkarne og tok til rens heimetter. Dei sette i aa gaula og gjøy som vanleg; men sauerne ansa ingen ting denne gongen. Dei trudde alltid dei skulde faa eitkvart godt, naar dei kom heim.

Paal og Gunnar la ut av stad etter dei, og det i ein so fjukande fart, at han Paal gløymde aa stikka kniven i slira. Han vart liggjande etter paa mosen.

Dei jaga sauerne langt upp i bakkarne og kom sidan til aa hefta eit heilt bil der. Dei fann fjorgamle neter og flogsa og flaug berrføtte. Dette hadde dei nok ikkje lov til enno; men naar ingen saag det so. Dei vaaga seg radt ned paa dei kalde snøfennerne og rømde ikkje meir en sa maateleg langt, daa dei saag likt til ein ormespræl uppi ein runne.

Daa høyrde dei med eit eit skræmt rop innanfraa steinen, og han Kolbein tok til aa tuta og graata. Paal gaadde med ein gong, at han hadde gløymt kniven, og fekk ein stygg støkk. Kanskje dei hadde skamskore seg med han! Dei sprang paa livet laust attende aat steinen.

Nei, daa var det ikkje likt til at nokon av dei smaa blødde. Dei stod berre bleike og forskræmde og stirde. Men endeleg kom det med hiksting og graat fraa han Kolbein: han hadde brukt kniven litt, og so kom han til aa sleppa han ned, so han gleid paa den haale mosen - beint ned i den djupe trange glovra midt i steinen.

Paal kjende seg som raama av eit hardt slag og skalv i knei, daa han sprang burt aat glovra og saag ned. Men med eit rop for han upp att.

»Eg ser atti han!« ropte han.

Jau so menn! Glovra smalkna av eit stykke nede, og der hadde kniven sett seg fast. Men lenger nede vart ho vidare att; for det var berre so vidt han hang og dingla. Berre dei no kunde finna eitkvart til aa ta han upp att med! Dei sprang etter ei lang bjørkepreka og laga ein krok. Paal stakk han ned i rivna og fekk han heppeleg inn under kniven.

Jau, han fylgde uppetter bergsida. Kolbein tok til aa læ av gleda. Men der glapp taket, og ned att for kniven som til avgruns. Dei sette i eit skræmt rop alle saman. Nei men tenk! der hadde han stansa no og, men lenger nede no. Det var berre so vidt dei skrimsla og saag atti han.

Paal var sa rædd, at han visste ikkje um han skulde vaaga nokon ting meir. For slepte han ein gong til, var det ikkje tanke um von lenger. Kniven kunde smjuga gjenom klemma som ein aal. Men det var ikkje vaagalt aa venta helder. Det var som hans eige liv hang i ein traad yver avgrunnen. Han laut freista att, og for ned med kroken.

Med endelaus varsemd som ein klokkevisar gjekk det upp att. Seint som ein makk. Dei anda mest inkje. Berre ei halv al var sistpaa att . . daa vart Paal som naamen av otte og spaning. Kroken skalv som eit ospelauv, og kniven fór att. Og denne gongen stansa han ikkje. Rivna gjekk paa skraa lenger nede, og dei høyrde han rulla, rulla aat svarte botnen.

Det var um aa gaa svart for augo hans Paal. Det fyrste han tenkte paa var aa banka upp vesle broren, som var skuld i dette. Men daa han saag, kor denne tok til aa stridgraata att, let han det vera. Det kunde kje berga upp att nokon kniv, likevel. Han laag snart paa mosen og stridgret han og, endaa det var leitt, at han Gunnar skulde sjaa det.

- Det saag ikkje rart ut med Paal og Kolbein, daa dei kom heim til nons. Dei var raudgretne og hirne, so mor deira vart radt skræmd. Men daa ho fekk vita, kva det var, meinte ho det endaa kunde verta ei raad. Dei skulde faa han Tormod, tenestguten, med upp. Kanskje han kunde vita ei raad, sa ho. Jau, han var med paa flekken. Han stod og saag paa rivna eit bil. So sputta han tobak og sa: »Er de galne ungar? Den kjem aldri upp att, um de so fær lensmannen med,« sa han. Og nokre store toskar var dei, som kunde umaka han upp for sovore. So larka han beint heim att.

2. Han er ute og leitar um kvelden. Kniven er burte, burte.

Dei hadde lagt seg um kvelden. Men han Paal fekk ikkje sova. Han kunde ikkje gløyma kniven og laag enno og grunna paa bergings­raader, so hovudet verkte. Det var som han ikkje enno rett kunde tru, at all von var ute, kva han Tormod so sagde. Det var so altfor fælt til aa tru. 

Daa skaut det ein tanke upp i han, so han for heilt upp i sengi. Der var ein liten hellar paa vestsida av steinen, og han hugsa no, at han og Gunnar ein gong for lenge sidan hadde set eit hol der som bar endaa lenger inn. Kanskje ein kunde koma so langt inn der, at ein naadde radt aat botnen paa glovra? Tosken han var, som ikkje hadde kome paa det i dag! Han fekk gaa upp i morgon, so snart det ljosna.

Han freista aa slaa seg til ro med dette so lenge; men denne vesle voni hadde sett slik uro i blodet hans, at han fekk endaa minder somna no. Og det var so endelaust lenge aa liggja i denne uvissa heile natti.

Han gjekk sistpaa fram og stiltra seg burt aat loftsvindauga. Det var fint og ljost ute. Maaneskin og blank vaarkveld. Det kunde visst ikkje vera nokon vande aa gaa upp no med det same. Han hivde svint paa seg klædi og smaug ut.

Det var altid noko meir hustert og uhuglegt en han hadde tenkt, daa han kom upp mot steinen. Maanesklnet var so bleikt og alt so stilt. Det var halvmyrkt under hellaren og radt kolmyrkt i hola innanfor. Men tanken paa kniven staalsette han mot alt. Det var radt som han ikkje var heilt aaleine, naar kniven laag der. Det var mest som kniven hadde eit slags liv og laag der i den fæle rivna og hadde det vondt. Og no vilde han ha greia paa dette naar han var komen so langt.

Han gjekk modig paa og smaug paa kne og aalbogar inn i hola. Ho var sopass rumleg, at det var ingen faare for aa smjuga seg fast. Men lenge var det ikkje, fyrr han støytte med hovudet mot faste berget og kom ikkje lenger. 

Han freista paa ein annan kant, men stod like fast der og. Han hadde snart trivla heile hola rtundt .. berre faste steinen alle stader og ingi rivna aa kjenna. Han kjende ikkje so mykje som ein liten klove i berget.

Han vart liggjande som klumsa ein augneblink; so vart han teken av fælska, so det for iskaldt gjenom han. Det var som alt med ein gong var umskift, daa voni ikkje lenger heldt han uppe. Kniven var berre ein daud kniv, og myrkni laag som ein fæl mur rundt han og yver han. Han murde seg ut att, so han reiv seg til blods. So for han paa livet laust heimyver og totte det lo og let fælt etter han uppunder steinarne.

Han laag berre og hustra av fælska lenge etter han var komen i seng, og skyna ikkje korleis han hadde vaaga dette. Men daa han endeleg vart rolegare att, seig det som ei fjelltyngd yver han, at no var all von um kniven burte for alltid - no daa dette og gjekk i mist. Ingi magt i verdi kunde faa han upp att. Aldri meir skulde han no ha kvassare kniv en dei andre. Aldri skulde han ha noko fagert knivstell aa syna fram meir. Han hadde berre tome slira, og det var ingenting. Han laut vel til aa bruka utskjemde bordknivar han ogso no.

Det var som han sokk i sengi der han laag, og no fyrst skyna til bottnar det endelause tapet sit. Ingen ting vilde verta gildt meir etter dette. Og kva vilde han Bjedne ha sagt, dersom han hadde visst dette? Han hugsa med eit so livande paa han Bjedne. Han hugsa den dagen han for. Han hugsa kor underleg han var i augo den dagen. Og det var med eit som han skyna det so godt. Soleis var det, naar ein laut skiljast fraa noko som det var so vondt aa skiljast fraa. Han vart so teken, at graaten losna som ei elv. Det var som han vilde renna burt i graat. Det varde til han somna.

3. Han fær seg ein Torsteins-kniv.

Han hadde lege som i ein fæl spindelvæv av vonde draumar, daa han vakna um morgonen. Stundom var det som han sjølv laag fast i rivna og hadde vorte eit med kniven, og stundom var det som han hadde funne han att. Men so snart han skulde til aa verta glad, laag det ein fæl otte under, otten for den vonde sanningi.

Han var so hugtung, at det var berre so vidt han kom seg or sengi. Alt var som graatt og svart ute og inne i dag, og graaten sat ikkje svært fast no helder.

Han far hadde ogso fenge vita det no, og han vart ikkje meir en so maateleg blid. »Ein skulde rett gjeva dei noko, som ikkje passar betre paa det,« sa han. »Ris burde dei ha,« sa han. Men ho mor totte fælt synd um han og freista aa trøysta han best ho kunde i dag og.

»Me fær høyra med han Torstein, um han ikkje kan smeda deg ein ny,« sa ho. Ho hadde alltid sopass skillingar, at ho skulde vita ei raad til aa løysa ein kniv, sa ho.

Paal tok etter denne voni med baae hender og kunde ikkje venta ein einaste dag. Han laut av stad til han Torstein paa flekken. Det var som han ikkje kunde halda det ut utan ein god kniv no.

Jau han Torstein nedmed strandi lova væl. »Eg skal gjera det best eg kan,« sa han. Og han smaalo, daa han Paal lova blanke skil­lingar paa klypen, so snart kniven var ferdig.

»Eg tenkjer rett det, at eg fær skillingarne,« sa han Torstein.

Tvo dagar etter var det kome ein liten pakke til han Paal. Det var den nye kniven. Han hadde fint, kvitt skaft og var so blank­slipa og fyreseg-gjord, at det var svært.

»Jau menn fær du kniv no, so du tarv ikkje kjæra, « sa ho mor, og han far skrepte, han og. »D'er visst ein grepa kniv, « sa han. - Han høvde godt i slira ogso og saag rakande kvass ut.

Det skaut ei stor gleda upp i han Paal. Men daa han hadde havt kniven i hand eit bil og set betre paa han, tok gleda helder snart til aa sakka. So fin som Bjedne-kniven var han likevel ikkje, um han var aldri so fin. Han hadde ikkje det fine, skinande brune skaftet og ikkje paa naame nær det fine laget paa odden. Og eggi ..

So snart ho Helga kom inn og sette seg ved rokken, lurde han seg bakum henne og prøvde kniven paa haarbusterne hennar i nakken. Men nei, han tok ikkje likt til haar som Bjedne­kniven. Han laut sistpaa halda i nokre haar og skjera hardt til, fyrr han fekk dei av, og daa for ho Helga upp, sa han sa nære hadde fenge eggi i neven.

»Er du fraa deg, unge?« sa ho og gav han ein under øyra. Han slo ikkje att som han elles alltid gjorde. Han tagde og gjekk ut i djupe tankar.

Nei, det var ikkje ventandes, at han var so kvass som Bjedne-kniven. Det var ikkje meir en ein kniv som var Bjedne-kniv.

Men han var daa rett bra denne og, um han ikkje plent rokk den andre! Det var lygn aa seia anna. Ein maatte kje vera urimeleg helder. Han freista aa trøysta seg best han kunde, og daa han dagen etter sat uppaa steinen med hine gutarne att, lagde han paa med skrøyt og kyt det som kniven vanta i seg sjølv. Men korleis han kytte, so vilde det ikkje hjelpa. Det var so altfor stor skil; di lenger det leid, di betre saag han det. Bjedne-kniven var so forunderleg fin, naar han rett skulde tenkja etter. Det var som han saag han, naar han let att augo. Men denne vart som ringare for kvar dag. Slik ein kvardags-paak. Det var radt som han saag styven ut og liktest han Torstein sjølv, totte han.

Han vart sistpaa so lei av han, at han beint fram bytte han burt til han Gunnar mot ein gamal fallekniv og ei halv sirupskaka. Han hadde so nære fenge ris, daa han far sidan fekk høyra det. Men det var det same: han vilde ikkje ha ein sovoren kniv.

4. Han kjøper ein kniv hjaa landhandlaren.

Det leid til sumars, og smalen var jaga til fjels, so dei slapp aa gjæta lenger. Daa fekk han Paal vera med far sin ut fjorden til landhandlaren ein dag. Der var so mange rare og underlege ting aa sjaa i vindaugo, og sistpaa uppdaga han ein fin blank kniv, som ogso hang der. Slira var av skinande nysylv, skaftet var glimande svart og hadde blanke holkar i endarne. Han vart standande og einstirde og kunde ikkje riva seg laus. Du, den som hadde havt raad til aa kjøpa den! Den maatte vel vera baade so god og betre en den burtkomne. Men han var vel speglande dyr? Han kunde sistpaa ikkje halda seg, han gjekk inn og spurde.

»Kostar ein krone,« sa handlaren. »Skal du kjøpa han, kanskje?«.

Det gjekk heitt i Paal. Ein krone! Han aatte nettupp so mange pengar og hadde del med i ein liten lereftspung. Skulde han lata dei springa? Han vart standande og saag og saag .. fyrr han sjølv mest visste ordet av, hadde han late pengarne springa og teke mot kniven.

Han var radt sveitt, daa han kom ut etter denne store avgjerdi. Men var pengeutlegget svært, so var det ogso noko til kniv! No var det ikkje røding um aa kalla Bjedne-kniven betre lenger.

Han gjekk berre og saag paa han og lo og spegla seg i det blanke bladet.

Men det var ikkje verdt, at han far fekk sjaa han enno. Han vart kanskje vond ein gong til for han hadde øydt upp so mange pengar. Han gjøymde'n i lomma innanpaa trøya, daa dei for heim.

- Daa han var komen upp aa stovelemen og vilde leggja seg um kvelden, tok han fram det nye knivstellet og saag paa det att. Daa kom det med ein gong so underlegt yver han, at han skyna det ikkje sjølv. Men han saag det skileg no: denne kniven var ikkje som Bjedne-kniven likevel! Nei nei; han var ikkje. Han var ikkje so lite minder en den, og so var han so mykje tunnare og grannvornare i alle endar. Det var som han saag med andre augo no han var komen heim og hugsa skikkeleg paa den gamle. Denne var berre som ein blank stas mot den. Han skyna ikkje, korleis han hadde kunna tru noko anna. Men kva hugnad var det so i aa ha han?

D
et var med eit som heile glansen var stroken ay han. Og for ein sovoren kniv hadde han gjeve alle sine pengar! Han vart teken av trege, so han kom mest paa graaten, og gjøymde knivstellet i eit hol upp under taket. Ingen skulde faa vita, at han var narra. So lagde han seg, tung i hug. No hadde han baade kniven og pengarne aa trega.

5. Uppaa steinen eit aar etterpaa.

Eit heilt aar var gjenge, og det var vaar att. Paal og Gunnar saag til smalen uppi bakkarne som ifjor og heldt til paa same steinen.

S
o var det ein dag dei klauv nedi smaaskaararne paa austsida av steinen. Dei vilde freista aa koma upp ein veg, der dei aldri hadde vunne upp fyrr. Men berget var bratt og vondt. Dei rasa ned att gong paa gong. Ein gong Paal datt soleis kom han til aa riva med seg ei tjukk mosefilla, som grodde uppetter eit lite skraaberg tett nedved marki. Daa kom det til syne ei djup rivna i steinen, som fyrr hadde vore løynd. Og daa ein skulde sjaa, so hang ho i hop med den som kniven datt ned i ifjor. Ho var so smal lenger uppe, at ein berre so vidt saag henne. Men her var ho mykje breiare att. Paal vart standande og einstirde og gløymde reint aa klyva upp att.

Kanskje det her kunde verta ei raad til aa faa tak i den kniven som han aldri hadde tenkt aa faa att! Ein kunde stikka ein lang krok inn og freista aa faa han ut.

Mangt og mykje hadde hendt frametter dette aaret, og mangt nytt hadde han fenge seg. Han hadde fenge ei liti klokka av nysylv og ein daase med spegel i. Han hadde fenge nye styvlar og hatt og meir, og den burtkomne Bjedne-knlven hadde etterkvart vorte berre ei gamal soga. Men so glad som daa han fekk den, hadde han aldri vorte for noko av dette. So gildt som den var det ikkje helder. Aldri meir vart noko so gildt som den kniven, det visste han no. Han kunde berre ikkje skyna, korleis han Bjedne hadde fenge tâk i ein slik kniv; for maken kunde han aldri tru var aa faa nokon stad no. Det var som han enno saag, kor glimande fin han var, naar han tenkte væl etter.

Han ropte paa han Gunnar og sagde kva han tenkte. Jau, han Gunnar trudde ogso, at det her maatte vera ei von. Dei sprang heim etter ei lang stang, batt ein jarnkrok i enden og tok til aa kara inn i det djupe holet. 

Det var lenge berre rot og eldgamalt lauv dei fekk ut. Men til slutt var det plent som kroken hadde tak i noko avlangt, og det skrapa som i jarn .. det maatte vera kniven! Hjarta tok til aa hamra hardt i han Paal. Tenk aa faa kniven att likevel! .. det var mest for mykje. Og naar dei heime og alle fekk sjaa det! ..

Men det var ikkje so greitt aa faa han ut, um ein hadde tâk i han helder. Han sette seg fast i stein og rot i kvar augneblinken. Dei laut faa seg ein krok til. Paal flaug upp i bakkame og vilde skjera ein.

Daa sette han Gunnar i aa ropa nedved steinen. »Her er han! Eg hev fenge han!« Paal tvibykste ned att, og Gunnar rette ein kniv ut mot han. Han tok mot 'n, men vart so standande og berre einstirde. Det var nok ein kniv ja, men kva slags kniv var sovore? Han minnte alltid noko um Bjedne-kniven; han hadde brunt skaft og var kvass og avlang paa odden som den. Men det var ikkje den, korso. Han var so underleg liten og smal. Skaftet var so bleikt og bladet so tunt. Heile kniven var berre som ein fatigsleg ham av den rette.

»Kven kan det vera som hev mist denne her?« spurde han sistpaa varasmt [sic].

Daa sette han Gunnar i aa læ høgt. »Korleis er det du stend? Kjenner du ikkje att kniven din?« spurde han. »Han maa ha lege radt turr under lauvet; for det finst mest ikkje rust­flekk paa han, og skaftet er like fint det og.« »Eg ser det,« sa Paal laagt.

Han fekk i det same auga paa ei innskrift paa bladet og eit merke paa skaftet plent som paa Bjedne-kniven .. jau det var den, likevel. Han saag det med ein gong no.

Men korleis i vide verdi hadde han vorte soleis? ..

Han vart med eit so underleg flat der han stod, at han snudde seg burt og læst som han prøvde eggi. Han lika ikkje aa verta sedd i andlitet.

- - Dei var uppi urerne og samla heim smalen um kvelden. Gunnar sulla og song i villan sky av kjeta. Men han Paal gjekk der tagall og tankefull enno. Han hadde gjøymt kniven under mosen nedved steinen og nemnde han ikkje meir med eit ord. Han vilde helder ikkje ta han heim og syna han der. Det var ikkje noko aa syna paa. Den kniven han hadde kjøpt hjaa landhandlaren ifjor var ein god mole finare. Jamvel Torsteins-kniven som han Gunnar enno hadde, var mest likso fin. Og mange av dei andre luterne han hadde var likso mykje verd. Han hadde berre gjenge og drøymt i hop slikt som inkje var.

Han skyna det ikkje, han Paal. Han hadde ingen ting mist i dag, og likevel var det som han hadde mist noko no og. Det kjendest mest som ein løynleg trege, at han hadde funne kniven att, liksom ifjor etter han hadde mist han. Han skulde mest ha gjeve noko, dersom han ikkje hadde funne han paa denne maaten. So hadde Bjedne-kniven for alltid vore like blank og skinande fager.


Frå Smaagutar. Sogor av Rasmus Løland. Kristiania: Bertrand Jensens Forlag 1897. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad