Aasmund Aarak (utdrag)

(Roman, 1902)

Av Rasmus Løland

XXXII.

Han hadde teke til aa gaa att og grave seg heilt upp aat bjørkeskogen; han vilde ikkje heim att, kor som var, fyrr alle hadde gjenge og det var lufta ut i stova etter baalsprestarne. Og det var som tvifelt ljost og fint og sundagsstilt i skogen no, etter han var komen ut or den kovne stova. Det gusta av høy-ange fraa hesjar og saator nedpaa bøarne, og strauk som linne andedrag av sumarvind gjenom bjørketopparne. Grase stod friskt og fraudigt upp langs med bekkefari, og det var mogne blaabær og jordbær i tuvorne. Han plukka av dei, med han tusla og gjekk, og saag seg so glad paa alt.

- Han var komen heilt upp under urderne til den gamle kraai si; laag der og kvilde seg attyver i mosen og saag beint upp-yver seg.

Høgt, endelaust høgt uppe, kvelvde himmelen seg, ljosblaa og skir, med nokre fjørlette sumarskyer paa, siglande i ljos ro; Men fraa baae sidor stakk greinerne av bjørkeskogen fram og teikna seg klaart mot den blaa kvelven. Lauvbladi blakra, og flugor og humlor surra, og for kvar gong det kom eit noko sterkare vinddrag draus det gjenom lufti av allslags fullmoge fræ som siglde med bladvengjer og haarduskar av alle slag.

. . So romhendt og rik som naturi var. I hundrad- og tusundtal med vakseført fræ fraa kvart einskilt tre, fraa kvar blom som hausta av. Hundrad og tusund, og endaa mykje meir, av egg fraa eit einaste lite kru og krekande og kvikjende . .

Kvar vart det av alle desse fræ og livsvoner? I tusundtal og millionvis kom dei burt og vart kje til det dei var etla til og kunde vorte. Men kva gjorde det? Naturi berre auste ut, auste ut, ho var rik nok, so fekk det skipa seg sjølv, og dei fræ eller livsvoner som fann dei beste rom og beste grohøve og var dei sterkaste fekk veksa upp og halda live ved lag. Og so mange som turvtest til det kom alltid upp, so sant det elles var eit slag som var liveført i tevlingi um rome. Av dei millionar fræ fraa bjørki der vart vel alltid eitt eller tvo til store bjørker, og daa var det nok; daa skilde det ikkje um alle dei hine kom burt . .

Kvar det var kome fraa alt saman, og kva som hadde sett det i gang? . . ingen visste det. Kva det til slutt skulde verta til . . visste det endaa minder. Det visse var berre at live ein gong var der og voks og voks, gamalt rotna ned og nytt skaut upp, i ustanseleg rekkja og rad. Og so mykje hadde dei fenge ein glytt inn i, at med det sterke og hepne vann og det veike kom burt, vart det livande frametter alle tusundaari meir og meir fullkome og mangfelt og fint og tilhøvt til alt ikring . .

Med menneskje som med alt det andre. Alt i morsliv var det mykje fleire av dei ørsmaa eggvonerne enn det var vokstervon for. Berre dei endelaust faa som hadde alle fyremuner vart til menneskje; dei hine gjekk til inkjes. Og av dei som vart til noko døydde mange i fødsla, endaa fleire i uppvoksteren; og frametter heile live herja sjukdomar og ufredar og alskyns ulukkor og tynte og drap ned. Liv og helsa øyddest som i ørska, øyddest som fræ'e her i skogen. Men kor ille det gjekk so var det enno alltid fullt upp att, so ætti kunde liva sitt liv lenger og auka, det vanta aldri.

Kva var han sjølv anna enn ein av dei frærenningarne som var nedtrødde i voksteren? . . ein av dei som hadde kome burt i det store maskinverke og vorte skamknasa for livetidi. Og so hadde han ikkje kunna tru det var raad at han med alle sine fagre livsvoner skulde forkomast soleis; og gjeve seg til aa vona og be at livslogerne skulde bøygjast for hans skuld, med ei sers hjelp fraa himmelen. - Hadde alle dei millionar av fræ og smaarenningar som øyddest her havt vit og tanke, vilde dei daa ikkje ha gjort det same? Dei som kunde verta dei største tre og dei gildaste blomar og hadde so fagre voner - ljota døy ein slik syndleg udaude! Kva vit eller tanke var det i slikt! Og kvart av dei vilde kanskje ha vona paa eit sers undantak for seg sjølv i minsto.

Men all-live svara ikkje paa slikt. Det gjekk sin gang i høg ro som ei endelaus elv og let avfalle liggja. Difor hadde heller ikkje han fenge svar. All-live hadde anna aa gjera enn aa hefta seg med kryplingarne. Dei fekk liggja der dei laag. Og so laag han her med upptærde lungor . . Og so hadde han funne ut at det heile var ikkje anna enn eit vilt spel av blinde magter og utan vit eller meining, berre for det at han sjølv hadde vorte liggjande etter paa vegen og kome ut av spele. Men kva rett gav det til aa døma um det heile og avdøma det? Vilde ikkje alle fræi som gjekk til faafengs her ha sagt like eins? . . Gjenom all herjing og øyding i mannesoga som i naturi var likevel det som bygde upp sterkare enn det som øydde . . korleis kunde menneskje elles kome upp or villmanslive og vunne fram til det det no var? Muren som ramla ned og slo i hel ein flokk arbeidsfolk med' dei bygde eit hus hadde ingen tanke, han knasa den gode med den vonde; men dei som kom etterpaa og bøtte skaden og gjorde huse ferdigt, dei hadde ein tanke. Og den framvoksteren som hadde halde paa til no skulde vel ikkje stogga no i dag? Kven kunde daa gjera seg ein tanke um kva dei komande tider og tusund av aar kunde bera med seg? Eller kva visste ein alt i alt um dei løyndaste livsloger som gjekk gjenom heile det endelause byggverke? Kunde ikkje alt som livde og voks her paa jordi hanga i hop med liv og vokster utetter alle heimar og himlar i storrømdi? Og attanfor alt og gjenom alt til slutt vera ein allvilje, eit allvit eller eit allmegn som bygde og styrde det heile, og som alt liv, fraa menneskje og ned til det minste kvikjende, var som eit lite andedrag av? . . Som ein til slutt kunde kalla "gud", var-so ein vilde, ikkje ein som skræmde born og gamle konor med naaljos og helseslo folk til eit varsl og teikn, og sat og brende paa alle dei sælingarne som hadde terga majestætten hans ein grand, men ein som det var sjølve live aa høyra til, og som ein trygt kunde anda live sitt ut til, anten det no var berre eit andedrag i augneblinken, eller det var noko meir . .

Nei, nei, no maatte han ikkje villra seg burt i draum og tufs og talemaatar; - han snudde seg og saag upp gjenom greinerne mot himmelkvelven paa den andre sida. Dette kunde han ikkje gjera seg nokon tanke um, kor som var. Han hadde havt nok med aa faa det gamle ut or stova; meir vann ikkje han . .

Men den som no kunde visst ein grand frametter . . visst kva slags tankar folk vilde gjera seg um alt dette, naar det leid langt, langt fram gjenom tider og tidsaldrar, og dei ein gong for aalvora hadde kome upp or all denne trui paa trollkunstarne og elden og skuggeheimarne og alt det andre som no var sanning for stormengdi. Naar dei ein gong for aalvora skyna at dei høyrde til paa jordi, og derfraa saag berre som ein liten drope av storhave. For ein gong maatte vel den tidi og koma. Og ein tanke eller ei tru maatte dei vel daa og gjera seg um det heile? . . menneskja var ein gong soleis laga; dei maatte ha noko aa halda seg til, liksom dei maatte ha mat og luft; so laga dei seg truer og gudar og tydingar fraa alder til alder.

Den som hadde fenge livt daa og vore med i alt det! Ja, eller um han kunde ha fenge livt ein gong i gamletidi, daa det ikkje enno fanst tvilsmaal i trui, daa Gud var likso visst i skyi yver Sinaifjelle som ljone og toredune var der. Det var desse millomtiderne som var so vonde, daa det gamle var undangrave og datt fraa einannan . . daa ein var hildra upp i store tankar um meining og maal med sitt eige vesle liv og laut slaa av paa det heile, og enno ikkje hadde funne noko nytt som ein kunde eller torde lita seg til. Og naar ein so attaat gjekk helselaus og aaleine og gruvla med alt . .

Men kva skulde no dette vera til? No maatte han berre halda sundag etter all uhyggen og ikkje tenkja paa noko; berre sjaa paa alt det fagre og ljose kring seg . . lat so det vera gud so lenge, maatte han plent ha nokon. - Han snudde seg enno ein gong og laag og saag upp mot den store graa urdi ovanfor og fjellveggen uppyver.


Frå Rasmus Løland. Aasmund Aarak. Soga. Kristiania: Olaf Norlis Forlag 1902. Elektronisk utgåve 1996 ved Jon Grepstad