Olav Rusti

(Minnestykke, 1921)

Av Lars Kinsarvik

Fyrste gong eg saag Olav Rusti var sumaren 1868. Han var daa i fylgje med ein annan ung kunstnar, O. Wergeland. Dei kom fraa Telemark, der dei hadde sysla med studie-teikning - kom so ein snartripp her til Kinsarvik. Olav Rusti, han kalla seg Ole Rusten den tid, var daa ein ung grann-vaksen mann, og tegjande av seg, so det var kameraten som laut føra ordet. Dei saag paa det vesle eg hadde aa syna fram; seinare skulde eg faa sjaa det dei hadde gjort. Rusti tok til aa løysa paa mappa si so snart det for til og leid med synet paa kameraten sine teikningar. Eg lagde merke til at han teikna fint, daa eg saag gjenom teikningane hans, sers eit bilæte av ein mann eg kjende. "Dette verkar mest som eit fotografi", sa eg. Til dette svara Olav Rusti med makt mæle: "Aa langtifra".

Etter dette møtet kom Rusti meg reint av syne. Av O. Wergeland saag eg seinare eit lite bilæte, "Tvekamp", der den eine parten stend og styd seg paa sverdet sitt, med synet fest paa den fallne motstandaren som ligg der gulbleik med eit gapande saar i hausen. I bakgrunnen ris tvo bautasteinar. Same kunstnaren var det som maala det store Eidvollstinget som er aa sjaa i Stortingssalen.

Paa lag 27 aar var so gjengne etter det fyrste møtet med Olav Rusti, daa eg ei venda var til stades i Bergen som aahøyrar til ein kappleik paa hardingfela. Av ukjend orsak vart det skipa so at resten av kappleiken skulde ganga fyre seg i Urdi paa Laksevaagssida i huset hjaa ein dei kalla Olav Rusti. Kven denne Olav Rusti var, tenkte eg ikkje større paa. Millom dei som møtte fram her var òg tonekunstnaren Grieg, som jamt var til stades paa slike kappleikar. Sjur Helgeland og Ola Mosafinn var der òg.

Der kom ein mann og helsa meg paa namn. Han namngav seg Olav Rusti. Eg kunde umogeleg kjenna honom att etter det minnet eg gøymde paa fraa 1868. Han var no den fullmogne mannen, noko førlagd, og høveleg rødug. Det undra meg at han no tala reinspika landsmaal og hadde gjeve namnet sitt den gode norske formi.

Etter denne dag saag eg oftare burt til Olav Rusti. Og endaa det tok tid fyrr me vart so kjende med kvarandre som det vart til slutt, var der jamt noko ved honom som drog so eg maatte lydast burt i Urdi att kvar gong eg var i byen. Han var ingen heimføding, Rusti. I mange aar hadde han halde seg i Tyskland og vonleg arbeidt trottugt med kunstmaaling, og drukke djupt or dei kunstkjeldor som fløymde hjaa dette kulturfolket. Det var nok med han var i Tyskland at han vart den trugne maalmannen og norskdomsmannen - kanskje den mest trugne og urikkande millom nordmenn.

Det gjekk meir og meir upp for meg at Olav Rusti ikkje berre var ein framifraa teiknar og ein likso framifraa maalar, men at hugen hans for norskdom i maal, sed og livssyn synte seg i so jamn vokster at eg mang ein gong var uviss um kva som drog honom mest: kunsten eller vaar store norskdomssak. Han var daa òg alltid paa ferde der han kunde gjera godt arbeid i dei store maallagi i byen. Der tedde seg varme og djupe tankar i talor han av og til kunde halda. Siste venda maatte dei henta den skrivne tala hans; han greidde ikkje aa møta fram sjølv, men laut liggja i ro paa sjukesengi.

Der var mykje med Olav Rusti sitt kunstnarliv som eg ikkje skyna. Han tala soleis lite og inkje um dei stor lagde kunstverk han vist hadde kunna studera utanlands, og nemnde aldri noko um komposition i figur-grupperingar med handling, soleis som i dei store historiske maalarstykki. I staden kunde han sitja og studera gotiske prydbokstavar. Det var fin kunst det, meinte han.

I allo tyktest det vera portrættmaaling som helst laag for honom. Men her kunde han daa og laga herlige ting, som t. d. dei sjølvportrætti han maala. Maken til fin portrættmaaling er vandt aa finna her i landet. Ein kunde telja traadar og sjaa bundingsverket i huva, - ikkje tale um andlitet, som var livande mannahud, so ein liksom kunde kjenna at her var stoffskifte som i det livande liv. Skjegg og alt som til høyrde, var som du saag modellen sjølv.

Han maala visst fleire bilæte av seg sjølv. Paa spurnad um han hadde sendt det siste fraa seg, svara han nei, for no var han komen i tankar um aa maala det yver att, - ikkje med pensel men med spartelkniv. Kunde det vinna endaa meir ved dette? Jau, det kunde nok det, meinte han. Um dette vart til noko, veit eg ikkje. Ein kunde etter alt dette koma i tankar um at han var etla til miniaturmaalar. Men det slo heller ikkje til, for eg forstod aldri at han brydde seg um miniaturmaaling. Tvert um er der vitnemaal um at han kunde føra breid og kraftig pensel, naar so skulde vera.

Naar ein ser paa det mangslungne i evnor og givnad, karakter, energi, viljeliv og alt det andre som hev med kjensla og skapande liv aa gjera, kjem ein snart under med at alt ihop er medfødde gaavor, som væl kann veksa i vidd og høgd, men er avmerkte med strenge grenselinor som det ikkje nyttar aa freista koma utanum, for daa spring ein lukt i veggen.

Det som sermerkte Olav Rusti var streng teikning, god koloritt og framifraa penselføring. Men det ser so ut at han vanta den rike fantasi, og dette eg vil kalla kunstenergi, som ikkje gjev sin eigar fred eller ro. I staden for det ville kunstnarflog slær Rusti seg til ro med aa teikna portrætt i blyant, og til bytes taka pensel og maala bilæte etter modell. Han synte meg nokre tilsprang til figur-gruppering med motiv fraa folkevisa; like eins tri gode sogefigurar i kolritt. Men det vart ikkje til noko meir. Eg lyt soleis taka det for visst at det var manns- og kvendeandlit som alle dagar vart Rusti sin specialitet. Han stræva mot det fullkomne, baade her og naar han av og til gav seg i kast med aa laga teikning til husbunad, di han hev den same strenge og fullkomne lineføring i alt han legg handi paa. Streng var han mot seg sjølv, og streng mot andre, - det fekk unge kunstnarar røyna som vende seg til honom etter raad og rettleiding. Han tok mest modet fraa deim. Av alt dette ihoplagt kann ein skyna at han kjende lovene for god kunst, endaa han paa jamnen tala lite um det.

Ei venda, i dei seinare aar, eg var hjaa Olav Rusti, lagde han til rettes ein slump blyant-teikningar eg skulde sjaa paa. Kom eg daa i tankeløysa til aa sleppa or meg at her var so gode teikningar at dei kunde vore utstelte, soleis som Gustav Dorégjorde med sitt arbeid i si beste tid. Til dette svara han i ein streng tone: "Der vert ikkje samanheng i dette; for eg meinest no kunna maala òg." Eg vart ille ved; men det vart ikkje sagt eit ord meir imillom oss um dette, og me kom snart i godrøda att um andre ting. Seinare kom eg under med at han lika ikkje Gustav Doré, som med sine store gaavor vanta evna til aa maala. Men det kunde Olav Rusti.

Ein er langtfraa ferdig med Olav Rusti berre ved aa sjaa honom som kunstnar. For ein so gjæv og trufast karakter og det varme gode hjarteliv var det ein fyremun aa eiga kunstnarauga. Og dette isaman med hans djupt religiøse liv vart maalsak og norskdom i allo liksom lagt til rettes i den varme gode morgonsol. Det gløgge synet hans fór vida um land, søkjande etter aandeleg vaar med bryddande liv. Glad vart han naar han gaadde sovore anten i bygd eller by; det vart til nøring av den heilage altarelden som alltid glødde paa det aandelege altar han hadde reist seg.

Eg gløymer aldri siste venda eg var i heimen hans, hausten 1915. Her fekk eg til fullnad forstand paa at eg var millom adelsfolk av ypparste slag. Fru Rusti som er tysk fødd, er òg kunstmaalar. Hennar gode studie-teikningar fraa yngre aar var uppsette paa vegg, medan husbonden sine arbeid var ordna med god smak til andre kantar, - millom desse eit ferdigt bilæte av Arne Garborg. Det var nok denne kvelden han gav sitt endelege svar paa min spurnad, koss han tykte um den moderne maalarkunst. Denne kunststemna, som visst ikkje vert gamall, vilde gjeva oss vinst i fargen, meinte han. Me vart verande i fleire timar i denne heimen, og det fine hugdraget som eg aldri gaadde maken til, og som tok meg og huslyden min so heilt, ringa oss inn i eventyr som varde ved like til me sagde farvel og gjekk. Me hadde fenge ei sterk kjensla av den aandelege altarelden eg fyrr hev nemt.

No med same vil eg fortelja uppatt det Olav Rusti og frua fortalde. Ho var reist ned til Tyskland att eingong, skulde gjesta folket sitt. Med ho var der, fall Rusti sin aarmaalsdag inn. Ho gjekk daa og grunda paa kva ho skulde senda honom til gaava, men kunde ikkje raada seg til noko, for ho kjende mannen sin forvæl med hans strenge kunstsmak. Sette ho seg so ned og skreiv eit framifraa godt brev paa norskt landsmaal til mannen sin. Det var eit godt grip um Olav Rusti sitt trugne norskdomshjarta; ho kunde aldri gjort det betre. Same kvelden dei fortalde oss dette, henta Rusti brevet fram (han hadde det væl gøymt), heldt lupa upp for augo og las heile dette lange brevet til endes. Eg vart undren til gagns korleis denne tyskfødde kvinna kunde forma maalet so fint og rett og med so glup ei tankeføring. Dette var noko anna enn sume av vaare dana folk som gjerer seg til av at dei ikkje skynar landsmaal. Olav Rusti sjølv var glad og byrg yver dette brevet, det saag eg. Og denne vare maaten daa han gøymde det att! "Ein skal vera var um eignaluterne sine," er eit ord me gøymer paa etter honom.

Eg hadde den lukka aa staa i brevbyte med Olav Rusti. Hadde eg vore so var um mine eignaluter som han, hadde eg no havt ei verdfull brevsamling. Men diverre sit eg no att berre med nokre faa. I eit av desse, fraa 1910, skriv han til meg: "Eg likar so væl dei rosorna som ho Marta, dotter Dykkar, màlade pàskàpi mine, og skulde hava hug til aa bruka deim pàdei nye skàpi og; men eg vil ikkje gjera det utan àspyrja henne um lov fyrst. Ho skal segja kvat ho vil hava fyre retten til àbruka rosorna. Eg lyt skriva til Dykk um detta, dàeg ikkje veit àfinna dotter Dykkar med nokot brev."

Det laga seg likevel so at ho Marta kom til stades og tok paa med rosemaaling i "Firda og Sygna herbyrge". Rusti var der dagstødt ei stund og saag til. Han vilde hava alle rosor plent som i Skytningsstova, difor vilde han at alle linor skulde kalkerast. Ho Marta, som hadde knapp tid, vart leid av dette; i staden sette ho rosemynstri upp av fri hand. So kom Rusti og fekk vita koss ho hadde stelt seg, - saag fyrst paa eitt uppsett, - so eitt til. "Marta kann teikna!" Endaa eingong framfyre nyss uppsette linor sa han so velnøgd: "Marta kann teikna".

Ja soleis var Olav Rusti; han gledde seg yver alt verdfullt som stod i pakt med den ævelege vokster.

Daa eg tok til med pryding av kyrkjor, med eg budde paa Sunnmøre, skreiv Rusti til meg (1907) m. a.: "Eg er fegjen fyre di De heve fengjet arbeid med kyrkjor paa Sunnmøre. Nar den tid kjem at Norsken er vorden kyrkjemàl, vil det fyre àlvora verda tale um norsk kyrkjekunst. So visst som Gudstenesta ikkje berre ligg i ordet, men ogso i tonar og bilæte og heve si ràma i sjølve Gudshuset, vil kravet eingong verda: Lat oss læra àdyrka Gud pàvàr eigen màte og ikkje lenger vera som born, nàr dei hekta henderna i hop og segja etter so som fader og moder segja fyre. Den gamle norske kyrkjekunsten ber vitne um, at ogso her hjàoss heve Gud voret ein livande Gud, som vàre forfeder visste àæra med den høgste kunst."

Hausten 1915 fall det so til at eg maatte leggja meg inn paa det katolske hospitalet og taka ein operation for augo. Daa vitja Olav Rusti meg so snart eg kraana til att. Som jamt med Olav Rusti, vart det eit hugnadsamt møte. Han fortalde meg daa m. a. at han var ille brydd av lina til ei ny gata som kom til aa skjera lukt inn aat stovetroppi hans. Han hadde vendt seg til autoritetar i byen som hadde med dette aa gjera. "Dei hev vore sers imøtekomande mot meg", sa han. "Men kor det so vert lempa og laga, kann ein rekna med at den gamle freden og det stilsame livet vil kverva fraa Urdi". Dette skyna me baae so godt. Og daa eg nemnde paa at det var rettare aa flytja hus og heim ein annan stad, enn aa missa seg sjølv i aandlaus gatelarm, sa han: "Ja det maatte verta lengst ut i utmarki daa." Med same lyfte han synet høgre upp som i framtidsdraum.

Livsens store lagnad kom honom i forkjøpet og ordna det heile paa ein annan maate: Olav Rusti, denne fine norske adelsmannen og framifraa kunstmannen, døydde fraa oss, so umissande som han i grunnen var. Men me som liver att i dag, er eit stort minne rikare. Olav og Frida Rusti evna aa skapa det gamle empirehuset sitt til ein heim so fyllt av norske tankar, so hjartevarm og god at ein gløymer det aldri.

Sumaren 1917 flutte eg attende til barneheimen min her i Kinsarvik. Synet mitt var ringt, men eg hadde daa att nokolunde gangsyn. Og det hev eg enno.

Same aaret eg flutte heim og det leid mot jol, fekk eg brev fraa Olav Rusti. Daa dette brevet kastar ljosblink so ein kan augnefesta det indre liv aat denne mannen, tek eg eit utdrag med her: - - "Med alt det tidi no vil falla lang, og De helst lyt finna sellskap i Dykkar eigne hugsviv, so kann detta visst ogso stundom snu seg um til vinning. Være det urimeligt fyre Dykk àtala um ei lukka midt i ulukka? Trur De ikkje sjølv at De midt i einsemdi fær mangt klàrare fyre Dykk enn De elles kunde fà? Og er det ikkje som ei trøyst àkoma det i hug?

Livet er ein skulegang fyre oss alle! Berre me kunde læra! Ein kjenning av oss, som misste kona si og var so reint nedfyre, kom i henderna pàein spiritist. No talar han med kona si og er so lukkeleg. Men me kjenna til sovoret! Det endar ofta illa! Livet er no eingong so, me ljota skiljast med vàre kjære. Men i minnet stiga dei liksom klàrare fram fyre vàrt indre auga, enn dei kunde gjera medan me hadde deim dagleg hjàoss. Gode foreldre, til dømes, misser ein eigenleg aldri, andeleg talat. Minnet um deim er som ei god fylgja og heve eit stort andelegt verde. Di er det urett og uklokt àvilja eiga vàre kjære pàsame vis etter dei era avlidne, som dàdei endàlivde. Me narra oss sjølve, og det som skulde lyfta oss upp til eit høgre syn og eit meir andelegt tilvære, det draga me ned. Me klengja oss til jordlivet og vilja det skal vara ved, men me missa nokot av det ævelege innehaldet livet skulde eiga."

Kvar gong Olav Rusti sine brev vert lesne aat meg, er det som eg hadde honom her ljos livande. for han tala plent som han skreiv, med di han ikkje bruka dialekt. Men der fylgjer meir med: den gode trugne aandi hans ringar meg inn og gjev meg aanyo mine beste stunder.

Frå Norsk Aarbok 1921. Utgjevi ved Torleiv Hannaas. Bergen 1921. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad